rozmiar czcionki A A A
czytano 11602 razy

Niepełnosprawność intelektualna A,B,C...

 

 

 Definicje

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wprowadza następujące pojęcia niepełnosprawności, uwzględniając stan zdrowia człowieka:

Niesprawność (impariment) - każda utrata sprawności lub nieprawidłowość w budowie czy funkcjonowaniu organizmu pod względem psychologicznym, psychofizycznym lub anatomicznym;

Niepełnosprawność (disability) - każde ograniczenie bądź niemożność (wynikające z niesprawności) prowadzenia aktywnego życia w sposób lub zakresie uznawanym za typowe dla człowieka;

Ograniczenia w pełnieniu ról społecznych (handicap) - ułomność określonej osoby wynikająca z niesprawności lub niepełnosprawności, ograniczająca lub uniemożliwiająca pełną realizację roli społecznej odpowiadającej wiekowi, płci oraz zgodnej ze społecznymi i  kulturowymi uwarunkowaniami.

W kwestii niepełnosprawności intelektualnej Polska również przyjęła definicję WHO opisanej w dziesiątym wydaniu Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób - ICD-10[1] oraz w Podręczniku Statystyki i Diagnostyki Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, wydanie czwarte (DSM-IV) . Zarówno w klasyfikacji ICD-10 jak i w przepisach prawa na określenie niepełnosprawności intelektualnej używa się terminu upośledzenie umysłowe. [2]

Obok terminu upośledzenie umysłowe używa się również określeń „niedorozwój umysłowy", „osłabienie sprawności psychicznej", „opóźnienie rozwoju umysłowego". [3]

Definicja upośledzenia umysłowego różni się w zależności od podejścia. Rozróżniamy trzy podejścia do definicji upośledzenia: kliniczno-medyczne, praktyczne oraz psychologiczno-społeczne. [4]

ICD -10 definiuje upośledzenie umysłowe jako „istotne obniżenie ogólnego poziomu funkcjonowania intelektualnego, oraz trudności w zachowaniu przystosowawczym, występujące przed 18. r.ż."

Zgodnie z DSM-IV[5] upośledzenie umysłowe to „istotnie niższy poziom funkcjonowania intelektualnego (IQ 70 i poniżej), który współwystępuje przy znacznych ograniczeniach w zachowaniu przystosowawczym, w przynajmniej dwóch następujących obszarach zdolności: porozumiewanie się, troska o siebie, trb życia domowego, sprawności społeczno-interpersonalne, korzystanie ze środków zabezpieczenia społecznego, kierowanie sobą, troska o zdrowie i bezpieczeństwo, zdolności szkoleń, sposób organizowania wolnego czasu i pracy. Początek tego stanu musi wystąpić przed 18 rokiem życia". [6]

Zgodnie z definicjami dla zdiagnozowania upośledzenia umysłowego psycholog musi stwierdzić jednocześnie wystąpienie:

a.       obniżenie inteligencji - mierzone na podstawie testów inteligencji. Wynik badania podawany jest w postaci liczbowej jako współczynnik IQ (iloraz inteligencji)

b.      Mniejsze zdolności adaptacji społecznej

c.       Pojawienie się tych objawów przed 18 rokiem życia[7]

 

Podział niepełnosprawności intelektualnej.

Kirejczyk w 1967 pisał „Dzieci upośledzone umysłowo dzielimy na debilów łagodnie upośledzonych), imbecylów, czyli głuptaków (głęboko upośledzonych) i idiotów (najgłębiej upośledzonych).[8] Historycznie nazewnictwo i klasyfikacja upośledzenia umysłowego oznacza była wg następującego schematu. [9]

IQ

Rodzaj upośledzenia

75-85

Ociężałość umysłowa

(50-59) 50 - 74

debilizm

(20-49) 25 - 49

imbecylizm

(00-19) 00 - 24

idiotyzm

 

Obecnie klasyfikacji stopnia upośledzenia umysłowego dokonuje się na podstawie ilorazu IQ wyznaczonego Skalą Inteligencji Werschlera i opisuje wg klasyfikacji ICD-10 i DSM-IV.

Upośledzenie umysłowe wg DSM -IV [10]

Upośledzenie umysłowe lekkie - IQ 50(55)-70 - stanowi 85% wszystkich przypadków upośledzenia, diagnoza zazwyczaj na początku nauki szkolnej, konieczne kształcenie specjalne. Możliwe osiągnięcie samodzielności.

Upośledzenie umysłowe umiarkowane - IQ 35(40)-50(55) - stanowi 10% wszystkich upośledzonych umysłowo, potrafią nauczyć siep prostych czynności, możliwe jest zaadoptowanie do samodzielnego życia.

Upośledzenie umysłowe znaczne - IQ 20(25)-35(40) - stanowi 4% wszystkich upośledzonych umysłowo. Osoby te potrafią mówić w prosty sposób. S niezdolne do samodzielnego życia, wymagają instytucjonalnego wsparcia.

Upośledzenie umysłowe głębokie - IQ poniżej 20 - stanowi 1% wszystkich upośledzonych umysłowo. Związane ze znacznym uszkodzeniem układu nerwowego. Występuje całkowita niesamodzielność i zależność od innych.

Upośledzenie umysłowe wg ICD-10 określa kod rozpoznania rodzaju upośledzenia oraz stopnie graniczne ilorazu inteligenci w danym upośledzeniu. 

F70 Upośledzenie umysłowe lekkie - IQ <70 , oraz występowanie ograniczeń, w przynajmniej dwóch następujących obszarach zdolności: porozumiewanie się, troska o siebie, tryb życia domowego, sprawności społeczno-interpersonalne, korzystanie ze środków zabezpieczenia społecznego, kierowanie sobą, troska o zdrowie i bezpieczeństwo, zdolności szkoleń, sposób organizowania wolnego czasu i pracy.

F71 Upośledzenie umysłowe umiarkowane - IQ 35-49 i występowanie ograniczeń wymienionych w F70

F72 Upośledzenie umysłowe znaczne IQ 20-34 i występowanie ograniczeń wymienionych w F70

F73 Upośledzenie umysłowe głębokie IQ > 20 i występowanie ograniczeń wymienionych w F70

W przypadku gdy z powodu uszkodzenia zmysłów lub niedomagań fizycznych niemożliwe jest określenie poziomu inteligencji za pomocą znanych testów diagnozuje się F78 Inne upośledzenie umysłowe lub F79 Upośledzenie umysłowe, nie określone.

 

Przyczyny upośledzenia umysłowego

Bilikiewicz podkreśla, że dynamiczny rozwój medycyny doprowadził do wyodrębnienia się wielu nieznanych wcześniej klinicznych postaci upośledzenia umysłowego. A rozwój nauki będzie nadal wprowadzał zmiany w dotychczasowym podziale upośledzenia.[11]

Przyczyny upośledzenia umysłowego można podzielić ze względu na czas wystąpienia czynników wywołujących:

a.       Działające przed poczęciem - głównie czynniki genetyczne

b.      Działające na rozwijający się płód w czasie ciąży

- niedobory w czasie ciąży - zwłaszcza kwasu foliowego[12], wady żywienia

- działanie czynników chemicznych, toksycznych takich jak alkohol, kokaina, niektóre leki - powodują mutacje genetyczne

- czynniki biologiczne - zakażenia wirusowe, bakteryjne - powodują mutacje genetyczne

- czynniki fizyczne - promieniowanie elektromagnetyczne, cząsteczkowe, temperatura, - powodują mutacje genetyczne

- czynniki immunologiczne

- dysfunkcje łożyska, urazy wewnątrzmaciczne,  powodujące niedotlenienie i uszkodzenie lub niedorozwój ośrodkowego układu nerwowego

- mutacje samoistne

c.       Okołoporodowe

- uraz okołoporodowy, wylewy śródczaszkowe,

- wcześniactwo

- infekcje

- przedłużający się poród powodujący niedotlenienie

d.      Poporodowe, działające po w czasie życia dziecka (nabyte)

- urazy

- infekcje bakteryjne i wirusowe (np. pneumokokowe zapalenie opon mózgowych)

- czynniki związane z żywieniem

- zatrucia

- niezdiagnozowane choroby metaboliczne(np. fenyloketonuria), endokrynne (np. niedoczynność tarczycy)

- zaniedbanie związane z dysfunkcją rodziny, nadużywaniem alkoholu, narkotyków przez rodziców,

- patologiczne relacje dziecka z najbliższym otoczeniem - maltretowanie, wykorzystywanie seksualne

Inna klasyfikacja przyczyn upośledzenia zaproponowana przez  Grossman i AAMR obejmuje podział ze względu na czynniki patologiczne [13]

1) zakażenia i zatrucia

-         w życiu płodowym [różyczka, kiła, toksoplazmoza]

-         po urodzeniu [*zapalenie mózgu, ropień mózgu, *zatrucie ciążowe, ołowica, żółtaczka jąder podkorowych]

2) urazy i in. czynniki fizyczne

l     urazy mechaniczne

   - podczas porodu,   - wskutek  uderzenia

l     anoksja (niedotlenienie)

-         w życiu płodowym, - w czasie porodu, - w ontogenezie [np. topienie się, zaczadzenie,

  • napromieniowanie

3) zaburzenia metabolizmu   lub odżywiania

l     fenyloketonuria, lipidoza mózgowa, galaktozemia

l     zwyrodnienie wątrobowo - soczewkowe

4) postnatalne choroby mózgu

l     neurofibromatoza, dziecięce stwardnienie rozsiane, stwardnienie guzowate

5) wrodzone wady mózgu (czynnik nieznany)

l     wodogłowie, małogłowie, ścieśnienie czaszki, czaszka wieżowata

6) Anomalie chromosomowe

l     zespół Downa, z. Patou, z. Edwardsa, z. Klinefeltera

7) warunki okołoporodowe

Np. wcześniactwo

8) choroby psychiczne

Np. autyzm

9) warunki środowiskowe

kulturowo - rodzinne opóźnienie

10)  inne czynniki

l     Nieznane

Uwzględniając czynniki działające na dziecko przyjęto następujący podzał upośledzenia:

- upośledzenie (oligofrenia) pierwotna - uwarunkowana czynnikami dziedzicznymi

- oligofrenia wtórna
a. spowodowana przez czynniki wrodzone
b. spowodowana przez czynniki nabyte

- oligofrenia uwarunkowana czynnikami endogennymi i egzogennymi. [14]

            Upośledzenie umysłowe występuje nierzadko jako jeden z objawów charakterystycznych innych zespołów chorobowych.

  1.  
    • Choroby genetyczne: Zespół Downa, zespół łamliwego chromosomu X, zespół krzyku kota (Cri do Chat), Zespół Patau, Zespół Jacobsona, stwardnienie guzowate, itd.
    • Choroby metaboliczne: nieleczone fenyloketonuria i hypotyroksemia, Galaktozemia, itd.
    • Teratogenne działanie czynników biologicznych: toksoplazmoza, cytomegalia, embriopatia poróżyczkowa,
    • Teratogenne działanie czynników chemicznych: Płodowy Syndrom Alkoholowy FAS,
    • Choroby Ośrodkowego Układu Nerwowego: wady wrodzone mózgu, urazy czaszkowo- mózgowe, padaczki, niedotlenienia, mózgowe porażenie dziecięce

Niektóre zaburzenia rozwoju lub niepełnosprawność fizyczna mogą powodować problemy w komunikacji, utrudniać poznawanie świata i powodować błędne przypisanie jednostce upośledzenia umysłowego przy faktycznym braku organicznego uszkodzenia mózgu oraz innych przyczyn upośledzenia.

Głuchoniewidomi to grupa osób, które z powodu jednoczesnego upośledzenia lub utraty wzroku i słuchu mogą doświadczać trudności w poznawaniu świata jak i w komunikacji. Wg szacunków Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym w Polsce żyje 7000 głuchoniewidomych. Przy współpracy z wykwalifikowanym surdotyflopedagogiem, przy pomocy urządzeń pomocniczych lub tłumacza przewodnika osoba głuchoniewidoma może nauczyć się komunikacji, zrekompensować braki i żyć samodzielnie.

Mózgowe porażenie dziecięce to kolejna niepełnosprawność mogąca sugerować upośledzenie umysłowe dziecka. Trudności w komunikacji, poruszaniu się, utrzymaniu pionowej pozycji ciała, zaburzenia motoryki małej ograniczają możliwości poznawcze dziecka co sprawia, że odbiega ono intelektualnie od swoich rówieśników gdy przy odpowiednim prowadzeniu mogłoby osiągnąć identyczny z dziećmi w swoim wieku poziom rozwoju.  E. Mazanek pisze, że w świetle nowszych badań dominują poglądy, iż tylko u 25%- 30% dzieci stwierdza się istotne upośledzenie umysłowe- iloraz inteligencji (I.I) poniżej 70, a u większości z nich rozwój intelektualny jest prawidłowy lub obniżony nieznacznie, może być również poniżej przeciętnego.[15] Rozwój umysłowy dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym wywołuje wiele dyskusji z racji niemożności oceny dokładnego rozwoju intelektualnego tych dzieci.

Podobny problem diagnostyczny odnosi się do dzieci autystycznych. H. Olechnowicz wskazuje, że „podczas wykonywania czynności w pełni zautomatyzowanej, aktywność umysłowa w sensie rozumienia, kojarzenia jest wyłączona".[16] Tak więc nie zachodzą procesy myślowe a czynności wykonywane są w sposób podobny jak u dzieci upośledzonych.


[1] WHO, Interational Statistical Classification od Deaseases and Realated Heath Problems, Tetnth Revision, Geneva 1992.

[2] Prawa Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną. Raport 2005. wyd. Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym, Warszawa 2005

[3] Sękowska Z. Wprowadznie do pedagogiki specjalnej, Akademia Pedagogiki Specjalnej, Warszawa 2001 s. 214.

[4] tamże

[5] Wiórka J. Kryteria diagnostyczne według DSM-IV-TR. Warszawa 2008

[6] DSM IV s. 39-46

[7] Tego typu zaburzenia występujące po 18 r.ż. określane są jako otępienie

[8] Kirejczyk K. red, „Z zagadnień oligroferenii dziecięcej" Nasza Księgarnia 1967 s. 85

[9] Kościelak R.: Psychologia kliniczna, Skrypt Uniwersytetu Gdańskiego. Gdańsk 1987

[10] Tomb D:. Psychiatria , Urban&Partner, Wrocław 1998

[11] Bilikiewicz T. „Psychiatria kliniczna" PZWL Warszawa 1969

[12] Wyniki randomizowanych badań prowadzonych w wielu ośrodkach na świecie wykazały, że podawanie kwasu foliowego w okresie przedkoncepcyjnym i pierwszym trymestrze ciąży kobietom z grupy podwyższonego ryzyka wystąpienia WCN, obniżyło o 72 % liczbę wad cewy nerwowej u potomstwa (MRC Vitamin Study Research Group, Lancet 1991)

[13] Kirejczyk K. (red.), Upośledzenie umysłowe-pedagogika, Warszawa 1981,PWN

[14] Sękowska Z. Wprowadzenie do pedagogiki specjalne Op.cit.

[15] E. Mazanek: Psychopedagogiczne aspekty w rewalidacji dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym, [w:] ABC rehabilitacji, cz.2, red. M. Borkowska, Wydawnictwo Pelikan, W-wa 1989, s. 148

[16] H. Olechnowicz: Wczesny autyzm dziecięcy. Krótka informacja dla rodziców, [w:] Dziecko autystyczne.    Dziennik terapeuty, red. M. Grodzka, PWN, W-wa 1984, s. 99

 

 

 

mgr Marta Lichnerowicz

 

 




Zakaz kopiowania, rozpowszechniania części lub całości bez zgody redakcji DOGOTERAPEUTA.WORTALE.NET.


Dodaj komentarz
Wszelkie prawa zastrzeżone ˆ tworzenie stron www SOLUMA | | mapa witryny | login